BOSTON MeDICAL LlBRARY
in the Francis A.Countway
Libraryof Medicine -'Boston
Digitized by the Internet Archive
in 2011 with funding from
Open Knowledge Commons and Harvard Medical School
http://www.archive.org/details/dedysenteriacommOOaken
D E
DYSENTERIA
COMMENTARIVS,
A V C T O R E
MARCO AKENSIDE,
COLL. MED. LONDIN. SOCIO, REG
SOCIET. SODALI, ET MAGNAE
BRITANNIAE REGINAE MEDICO,
L O N D I N I:
APVD R. ET I. DODSLEY.
MDCCLXIV.
D E
DYSENTERIA
COMMENTARI VS.
CAPVT PRIMVM.
De dyfenteriae hifloria:,
V I graviora patitur ventris
tormina, fimul cum fre-
quehti de{idendi cupiditate, et cum
dejedtionibus vel fanguineis' vel mu~
colis ; eum hominem dyfenteria
laborare omnes confentiunt medici.
Neque ulli morbo, imponenda efl:
haec appellatio, nifi in quem tria
illa figna conveniunt. Caetera quae
folent ex eo aegrotantibus accidere,
non ad eandem normam, fed alii
aliter audlores defcribunt. Cum
B autem
S De dyfenteriae hifioria,
autem mihi contigerit, per plures
annos in frequentiflima hujusce
mali tradatione verfato, nonnuUa
obfervare, quae ab aliis vel praeter-
mifla funt vel aliter explicata, et
quorum cognitio, ni fallor, ad com-
munem utilitatem haud obfcure
pertinet; ftatui in publicum pro-
ponere quicquid hujusmodi expe-
rientia propria comprobatum eft,
Itaque primum ea recenlebo quae
aliquid ad hiftoriam morbi augen-
dam atque illuftrandam conferre
poflunt; ita tamen ut aHorum ob-
fervationes quam minime tranfcri-
bam, iteremve. Dein vero com-
memorabo quae in dyfentericorum
curatione felix plerumque eventus
mihi commendavit. Nonnulla de-
nique fubjiciam quae morbi theo-
riam fpedtant et medicamentorum
facultates.
In
Jbe dyfenteriae hijioria, 3
In his autem exequendis, tam-
fetfi ab aliorum fententia faepe
difcellero, nihil tamen idcirco vel
de fide eorum, vel de diligentia de-
trahere ftudeo. Variae enim fiunt
diverfis tcmporibus eorundem mor-
borum facies : ita ut hoc anno id
forte fymptoma finguHs decumben-
tibus adfit, quod qui per annuni
infequentem in ejusdem generis
morbis expedlabit, fruftra omnino
fuerit medicus. Imo de ipfa dyfen-
teria pronunciavit * Sydenhamus,
fieri pofie ut variae enafcaittur ejus
fpecies^ ut funt variolarum et epide^
micorum aliorum^ et quae proinde
medendi methodum in aliquihus di-
verfam fbi fuo jure vindicent. Quin-
etiam fi res aliter efiTtt, non magis
tamen excufatione ulla indigeret
haec, qua utimur, libertas. In
omni enim philofophia fuum ea
^Obfervat. demorb. acut.fe£!. 4. cap. iii.
B 2 locum
4 De dyfenteriae hijloria^
locum vindicare debet : praecipue
vero in naturalibus quaeftionibus,
ubi mentem humanam extra feipfam
proficifci oportet, ut fciendi occafi-
onem et materiam captet. Quod fi
magnorum hominum reverentiam
violare exiftimaretur, quicunque ab
eorum opinionibus diflentiret; iieri
non poflet ut progreflum ullum
haberent vel incrementum caperent
haec ftudia : fed evenifiet potius
ut in perpetua quafi infantia refta-
rent. Quod de una medicina, in-
ter tot artes atque facultates, jure
ac merito praedicari poteft.
Imprimis igitur de dyfenteria
obfervandum habeo, eam perraro
in morbis acutis reponi debere, aut
febre ulla comitatam efte : quod
non ita tradiderunt qui recentio-
rum faltem medicorum principes
habentur. Antiqui quidem fcri-
ptores illam potius fententiam ,
quam
De dyfe7iteriae hijloria, ^
quam nos ampledimur, audtoritate
fua corroborant. Contra vero *
Sydcnhamus morbum docet non
femper quidem, plerumque tamen,
ab horrore et rigore incipere: tum
his fuccedere totius corporis calo^
rem, ut in febribus folenne eft. Tmo
in conftitutione quadam aeris et
morborum popularium defcriben-
da, diferte ait ^ dyfenteriam fuifle
ipfiffimam, quae in illa conftitu-
tione regnaret, febrem ; hoc tan-
tum difcrimine quod introvertere-
tur, et in inteftina fe exonerans per
eadem viam fibi faceret. " Meadus
autem conceptis verbis affirmat eam
ab inflammatione oriri ; neque un-
quam cffe fine febricula. Quod
ita Boerhavii anlmo infederat prae-
judicium, ut in toto aphorifmorum
hbro nullam dyfenteriae mentionem
ille faciat, nift in notione explican-
* Loco citato.
^ 3id,fetl,i.cap.n.
" Monita et fracept.
med. cap. vii. fe£f. i.
B 3 da
6 De dyfenteriae Mporia,
da diarrhoeae febrilis, aut dum ul-
cerationes quasdam enarrat, quibus
inteftinorum inflammatio aliquando
terminatur. Sed, ut verum fatea-
mur, a Boerhaavio, fuerit ille quam-
vis ingeniofiflimus et candidiffimus
vir, minus tamen iperandae funt ac-
curatae morborum defcriptiones ;
qui per totam vitam in eo praecipue
exercebatur, ut juventutem ftudio-
fam elementa medicinae doceret ad
perfe6lae fcientiae fimiHtudinem,
geometrarum fere modo, conftruda
et quafi aedificata. Quicunque
enim tali negotio fe dedit, fiet pau-
latim in caufis rerum affignandis
largior et ambitiofior : ipfas porro
caufas ampliare ftudebit, ita ut
quamplurima eorum, quae in con-
fpeclum veniunt, comprehendant
illae atque interpretentur. Ifta
enim ratione praeceptor et operae
parcit fuae, et fimul audoritatem
majorem apud difcipulos comparat.
De dyfenteriae hijloria, 7
quam fi res ipfas ftrenue perfequi
et earum varietates denotare confti-
tuiflet ; dum interea caufas et prin-
cipia de quibus pendent, ignoran-
tiam fuam profelTus, aliis veftigan-
da et detegenda relinqueret. Sed
verifimile quoque videtur Boerhaa-
vium in hac re Aretaei fui audlori-
tate commotum fuifle. Quamvis
enim plerique, vel omnes forte, ve-
teres medici, inter dyfenteriae cau-
las, ulcera Ipeciatim commemorant;
alii tamen et aliis rationibus utuntur
in declaranda morbi natura. Solus
Aretaeus % dum ftngula illius fym-
ptomata deflgnat, eorum varietates,
nulla alia adhibita ratione, ad varia
inteftinorum ulcera refert. Ulcus
autem nonnunquam dyfenteriae »
effedum fuifle, facile concedi po-
teft ; caufam vero, vix adducor ut
de cauf. etfedib. mor- '
bor. efijl. xxxi.
* De morb. diuturn.
lib. ii. cap. 9.
^ Vide Morgagnum
B 4 credam ;
8 De dyfenteriae hljloria.
credam ; nifi ubi aeger alio quodam
inteftinorum afFedu prius labora-
verit, unde ortum ulcus fpeciem
quandam dyfenteriae abnormem in
ultimo rerum ftatu induxerit. Ifti-
usmodi autem dyfenteria, in de-
curfu morbi ordinario defcriben-
do, nullum prorfus locum obtinere
debet,
Neq\'e fane veritati magis con-
fentaneum videtur, ad inflamma-
tionem hujus morbi initia referre.
Inteftinorum enim inflammatio
nunquam non febrem magnam et
ardentem excitat ; tum alvum {\Q.r
cat femper et occludit. Ex ea
conftipatione pericuii magnitudi-
nem aeftimamus ; et, ea relaxata,
rem fere falvam efle arbitramur.
Qiiapropter inflammatio contraria
videtur dyfenteriae indoli; cujus
magna pars eft in dejeclionibus ni-
mio plus frequentibus pofita. Febris
vcro.
De dyfenteriae hiftoria. 9
vero indicia raro quis evidcntiora
apud dyfentericos pcrfpiciet. Ne~
que enim, {1 forte ex inteftinorum
dolore pulfus aliquando celerior
fiat, neque fi ob alvi fiuxum fitis
nonnunquam urgeat, aut lingua al-
^Jjedine quadam obducatur; proti-
nus id febri imputare oportet. Haec
enim, ftdato inteftinorum tumultu,
fponte evanefcunt ; nec ardiorem
neceflitudinem habent cum dyfen-
teria, quam cum multis aliis diu-
turnis morbis. Sed apud quem
vera febris dyfenteriam antecederct,
aut limul cum ea decurreret, vix c
deccm, qui ea laborarent, unum
obfervavi. Contraria quidcm om-
nia. Facies plerumquc pallidior eft,
et quafi extcnuata : oculi nitidi vi-
vidique: pulfus exilior, neque ce-
lerior folito, nifi quo tempore alvi
dolores acutiores forte funt et diu-
turniores : rigor nullus, neque calor :
et quod omncm dubitationem tolicrq
potcfl',
lo De dyfenteriae htjlona.
poteft, morbus fibi reli6lus plerum-
que admodum longus eft; adeo ut,
ex nonnullis eorum qui illius caufa
in meam curam fe tradiderunt, in-
tellexerim ipfos ab illo jam antea
per duos vel tres menfes fuifle vex'
atos. Proinde morbi depulfio non,
11 1 febribus evenit, paucarum ho-
rarum opus eft, e fubita humorum
converfione pendens ; fed tarde et
gradatim perficitur, repetito eorun-
dem remediorum ufu. Haec, in-
quam, folita morbi indoles eft,
prout eum ipfe obfervavi per quin-
que vel fex annos in magna dyfen-
tericorum frequentia, quos Divi
Thomae nofocomium perpetuo fere
fuppeditabat, et quorum plus cen-
tum et triginta in tabulis defcriptos
habeo. Fieri quidem poteft, et non-
nunquam fit, ut in hominibus cah-
diori praeditis temperamento, aut
quibus aHae fuperveniunt febriendi
caufae, manifeftiorem febrem dyf-
enteria
De dyfenteriae hijloria. 1 1
enteria fecum conjunclam habeat :
tum in caftrenfi vita, aut in fingu-
lari quadam aeris atque vidus con-
ditione, alia fortafle erit morbi for-
ma. Et tamen in faeva illa dyfen-
teria, quae anno mdccxxxvi ^ Ne-
omagi graiTata eft, et in caftrenfi
illa quam medicus dofliflimus ^ Jo-
annes Pringle defcripftt, adeo parva
fuerunt et obfcura febris indicia, ut
eorum nullam fere rationem haben-
dam efle jure optimo videretur. Ad-
eoque huc demum res redit ; dyf-
enteriam, rheumatifmi five morbi
articularis inftar, nonnunquam fe-
brem, aliquam in fe continere, aut
fecum fociatam ferre ; longe tamen
faepius diuturnum efle morbum at-
que ab omni propria febre vacare :
et hoc etiam multo magis quam
ipfe rheumatifmus.
eafes of the armyy ch.
y.fecl.i.
^ Vide De^nerum de
o
dyfent. pag. 16, 22.
' ^ Obfervat. on dif-
4 Hvic
1 2 De dyfenteriae hijloria,
Hvic afEnis eft altera obferva-
tio, quae, cum conftans fuerit et
diuturna, difcedere a magnis auc-
toribus me cocgit ; dyfenteriam
nempe totius anni propaginem efte,
neque ulli certae tempeftati adfcri-
bendam. Ex Sydenhami quidem
audoritate, communis fert medico-
ium opinio initia autumni morbo
huic nafcendi tempus praebere, et
initia hyemis fenefcendi : fed raro
eum in adultam hyemem produci.
Rem vero longe aliter aliquando fe
habuifle, vel Galeni teftimonium
convincere poteft : qui vere potif-
fimum et aeftate dyfenteriam ho-
mines infeftare * ait. Hodie fane,
et in his Britanniae regionibus, ae-
ftivi mcnfes hoc malo minime fre-
quentantur. Subfequens vero au-
tumnalis coeli converfto, et aer in
^ Jn lihr. Hippocr. de natura humana comment.
prim.
frigu s
De dyfenteriae hijiorid. 1 3
frigus et in humiditatem inclinatuSi
eorpora hominum hujusmodi vale-
tudinibus magis obnoxia reddit.
Ah'quid porro conferre poteft fruc-
tuum autumnahum ufus incautior;
quamvis multos homines ea tem-
peftate dyfenteriis corripi videmusj
qui ab illa fe luxuria omnino ab-
ftinuerant. Verum ut procedente
hyeme dyfenteriae abigantur, quod
* Sydenhamo vifum eft, neutiquam
ego confirmare pofliim, Contra
quidem in annis mdcclx, mdcclxt,
etMDCcLxii,per totam hyemem per-
ftiterunt illae, haud infrequentiores
aut minus moleftae quam in ipfts
autumni initiis fuerant : neque
quicquani ex foHta pertinacia re-
iniferunt, donec ver adultius coeii
et ventorum rigorem mitigaverat.
Quod, ad originem morbi indagan-
dam, et ad arAam ejus cum rheu-
matifmo affinitatem illuftrandam,
^ De morb. acut.fe£f. iv. cap. i, ii, et vi.
haud
14 -^^ dyfenteriae hijloria.
haud paulum facere arbitror. Narri
et hic quoque, nifi ubi cum febrg
acutiori conjundus eft, hyemem
multo magis quam aeftatem perfe-
quitur. Porro in autumno anni
MDccLXir, dyfenterici, quorum in-
gens tunc temporis erat multitudo^
longe faepius febricitabant, quarn
qui in fubfequenti hyeme eodem
morbo decubuerunt ; tametfi cae-
tera morbi fymptomata nihilo mi-
tiora per hyemem fada funt. Cujus
fimile quiddam etiam rheumatifmo,
ni fallor, plerumque accidit : eunt
fcilicet in aeftate faepius quam in
hyeme febrem conjun6tam haberej
quamvis ipfe morbus per hyemem
frequentior efle folet. Haec tamen
non nimis angufta interpretatione
excipi debent : dum enim ea ex-
fcribo, per ultimos exeuntis anni
wDccLxiii dies, una atque altera
curanda occurrit dyfenteria, quae
febrem fatis notabilem fecum trahit.
Satis
De dyfenteriae hijioria. 15
Satis eft fi ifta, quae protulimus,
longe plurimum, etfi non femper,
rebus ipfis confirmata reperiantur.
Id quoque crebro obfervare con-
tigit ; dyfentericos faepius et diu-
tius, quam pro audorum teftimo-
nio, naufea et vomendi neceflitate
affici. FIujus quidem alii men-
tionem faciunt, fed tanquam levio-
ris cujusdam incommodi, quod in
folo morbi principio moleftiam ex*-
hibet. Verum ego per plures dies
ter quaterve quotidie aegros vomi-
tare cognovi ; neque ante ab ifto
fymptomate liberari, quam caetera
morbi violentia maximam partem
fuperata eflet. Imo unum homi-
nem curavi qui, priusquam meum
confilium petiit, per fex hebdoma-
das tertio vel quarto quoque die
fponte vomuerat : itemque alterum,
cui per totos tres menfes illa aegri-
tudo muko faepius renovata fuerat.
QyoD
j[6 J^e dyfe72teriae hijiortd,
QyoD autem ^ Sydenhamus in-
nuifle potius vifus eil: quam confir-
malle, id fere femper evenire nota-
vi ; ut prima morbi vis inteftina
tenuia potiflimum occupet ; et dein
ordinato curfu ad redum perveniat.
Quin ubi tormina fere evanuerunt,
in nonnullis tamen hominibus te-^
nefmus jam tandem importunior
fieri videtur ; acri illo muco, quo
prius jejunum atque ileum fcatue-
rant, nunc a folius redti vafculis
profluente. Ex hac morbi confli-
tutione accidit quoque ut, cum
homo et flbi et medico fuo falvus
omnino atque fanus efle videtur,
ejus tamen dejediones Hneis qui^
busdam et quafl veftigiis fanguinis
tingantur ; tametfl in priori et ma-
gis periculofo morbi ftadio, nuUum
prorfus dejecerat fanguinem. Ni-
mirum longinquitate mali ita tene-
* De morh. acv.t, fe5l. 4. caf. iii.
rae
De dyfenterlae hiforia. 1 7
rae fiunt inteiiini recti tunicae et
vafa quae iis iniident, ut quantula-
cunque dejedionum acrimonia vul-
nerentur. Poftquam vcro impetus
ifte morbi in colon et in redlum
fubfederit, faepe fit ut faeculenta
quaedam, ex alimentorum digefti-
one relicla, in tenuioribus inteftinis
diu immota haereant ; donec fub
finem morbi, viribus demum fuis
omni abdominis parti reftitutis, de-
truduntur ; cum jam mora ifta
longe acriora fada funt: ita ut de-
fcenfu eorum dolor haud levis ex-
citetur, et per diem unum alterum-
ve fanguis etiam eorum tranfitum
fequatur. Tenefmo interea adeo di-
ft:enduntur et debilitantur venae liae-
morrhoidales, ut poft longara dyf-
enteriam iis fere folenne ftt in cae-
cos tumores cedere, quos nonnun-
quam coraitatur dolor v^alde acutus.
Quinimo ob easdem caufas proci-
dentia fedis, praefertim in corpore
C laxiori
I S De dyfenterlae hifloria.
kxiori et tenuiori, haud raro mor-
bum concludit : quod et ^ Degnerus
quoque in populari dyfenteria Neo-
magrenfi commemoravit.
o
His ^ero omnibus medicamen-
torum vi fublatis, hiaud raro dyfen-
teriae luccedit alvi fluxus largus et
diuturnus, fed qui ab omni fere
dolore vacat. Nempe dum ex in-
teftinis et mefenterio exhauritur
acris illa et mucofa dyfenteriae ma-
teries, qua tormina et tenefmus ex-
eitata fuerant, audi flint vaforum
eanales et deminuta vis elaftica ;* ita
ut, poftquamomnis ifte mucus eon-
fumptus fit, pergant tamen vafa
humorem. ferofum largius emittere,
qui ipfe quidem innocuus eft, fed
copia fua purgationes nimias indu-
cere, et aegri vires diffipare poteft»
* ilifi. Dyfent. pag. 17.
. Havd
I)e dyfenieriae hijioria^ tc)
Havd ita frequenter^ attamen
j)]us vice fimplici, vidi in foeminis
dylenteriam paulifper fecedere cum
fuperveniflerlt menflrua. Nempe
iibi dejedlionesfanguineae urgebantj
eum tenefmo moleftiffimo et fum~
mo inteftinorum dolore, haec om-
nia, erumpentibus catameniis, fubi-
to Gonfopita funt ; et quamprimunl
definita efTet illa purgatio, omnia
itidem reerudefcebant.
DiVTVRNA porro dyfenteria, iri
hominibus laxo et pituitofo corpa^
ris habitu praeditis, haud raro in
hydropem definit ; qui fere peffimi
generis eft et remediis efficaciffimis
minime obfequens. Hoc autem
praecipue accidit ubi iliedicamen-
tis opiatis dyfenteria praemature re-
preffa fuerat et dein recidiva fada.
8ic enim vifcera omnia, quibus chy-
lus nutriendo corpori fuppeditatur,
C 2 debi-
20 De dyfenfertae hijlorla.
debiliora fiunt, et officio fuo fegniiTS
funguntur. Vnde inertior evadit et
quaii vapida humoriim temperies ;
rubra fanguinis parte liquefcente, et
aquea lutulentiore fada. Praeterea,
niucum iftum dyfentericum, tam-
diu in inteftinis delitefcentem, lac-
teorum, five lymphaticorum me-
fentericorum, ofcula partim faltem
imbibunt. Inde fpiflior tandem fit
lymplia per univerfum corporis ha-
bitum : quae adeo cum in cavitates
varias et in cellulas membranae adi-
pofae exhaletur, lentior eft et glu-
tinofior quam ut iterum lymphati-
corum extrcmitatibus rite excipia-
tur, aut per glandulas ecrundem
minutiffimas percoletur. Dum
autem vel hic vel ibi ftagnat, hy-
dropicus fit homo.
Sed quod praecipuum duco eo-
rum quae, ad hiftoriam hujus mor-
bi ampliandam, aEerre pofiijm, ejus
eft
De dyfenteriae hijloria, 2 r
eft ar^liflima cum rbeumatifmo af-
finitas: Graecis enim iftarum rerum
vocabulis libenter utor, ne, Latini-
tatem nimis affedando, perpetuis
circumlocutionibus uticogar. Rheu-
matifmum autem appello, fignifica-
tione ufitata magis quam Graeca
propriaque, dolores illos quibus ar-
ticuli et partes corporis mufculofae
vel membranaceae afficiuntur, Hve
febris aliqua (it, five nuila. Perfaepe
enim accidit ut fimul ac homines
a dyfenteria Hberentur, dolor hu-
merum aut latus alterutrum occu-
3et; interdum vero thoracem, aut
orachia, aut crura, aut cranii inte-
gumenta. Hunc autem nullus rigor
praecedit, neque comitantur febri-
um indicia : fed plane ad normani
rheumatifmichronici conftitutus eft
morbus. Cujus mutationis exem-
pla plura habeo, quam ut ftngula
enarrare huic loco conveniat. In-
terdum quidem hominem et dyfen-
C 3 teria,
22 De dyfenteriae hijloria,
teria et rheumatifmo laborantem
curavi. Imo nonnunquam intefti-
norum tormina cum univerft cor-
poris gravi dolore conjundla novi;
praefertim earum partium quae car-
nofiores funt ; dum femorum, ex-
empli gratia, atque crurum carnes
contrad:io tam violenta teneret, ut
tota cutis livore inficeretur. Hoc
vero praecipue accidit in autumno
anni mdcclxii, quo maxime vul-
garis fuit uterque morbus : fed
procedente anno et in hyemem ver-
gente, conjundio ifta morborum
rarior fiebat; neque rheumatifmus
mufculos aegri aut membra prius
corripere folebat, quam compofita
cfiTent inteftinorum mala : qui ufita-
tior eft rerum decurfus. Nonnun-
quam, cum jam dyfenteriae diar-
rhoea fucceflerit, rheumaticus ifte
dolor hominis latus, aut humeros,
aut membra excruciat : unde li-
quet lluxionem alvi efie quideai
naturae
De dyfenteriae hijloria. 23
naturae inftrumentum quo aman-
detur a corpore acris ifta et morbi-
da materies ; hanc tamen ad aliam
partem migrare pofTe, dum nihilo-
minus pergat fluxio, quae jam qui-
dem nullos inteftinorum dolores ex-
citat, fed eft interea ad morbi {q~
mitem extinguendum plane inu-
tilis.
In illa autem mprbi tranflatione,
fieri poteft ut iHe, partcm aliquam
nobiliorem occupando, triftiores ibi
edat effedus quam nuper in ipfts
inteftinis ediderat. Cujus fane infe-
lix exemplum vidi aliquando in
foemina mediae aetatis, habitus ve-
ro tenuis et irritabilis. Eam quidem
a vehementi admodum dyfenteria
nuper liberaveram, torminibus prae-
ter folitum acutis et vomitu fre-
quentiori exafperata. At brevi poft,
dolorem fentiit moleftiilimum in
ima parte lateris finiftri prope re--
C 4 nem.
24 D^ dyfenteriae hifloria.
nern. Nimirum morbus e tormi-
nali fadlus eft arthriticus, et ab in-
teftiois migraverat in feptum tranf-
verfum, qua ad coftas infimas muf-
culus ifte anneditur: atque ideo
jam pro fpecie paraphrenitidis jure
haberi poflet. Ibi ob perpetuum
refpirandi motum exacerbatus eft
dolor, et longe majus periculum
conflatum. Neque tamen magnae
febris indicia adfuerunt. Hoc re-
rum ftatu, fanguis quidem e vena
brachii bis miffus eft, quantum vi-
res corporis neque natura firmi, et
praegreilb morbo valde debilitati,
permittere vifae funt. Tum nitrum
liberaHftime datum, adjundis oko
amygdalarum dulcium et fale cor^
nu cervi \ illo fatis larga, hoc vero
modica quantitate, Emplaftrum
quoque veftcatorium parti affedae
applicatum : quod per tres vel qua-
tuor dies magnam feri glutinoft co-
piam extraxit. Nihil tamen interea
miti-
De dyfentcriae hljlorla. 25
mitigatus eft dolor. Tum ad furas
appolita funt veficatoria, et eodem
tempore aquae calidae vapor ad
locum dolore infeflum admiflus :
quae medicina et frequenter repeti-
ta eft, et fingulis vicibus per lon-
gum temporis fpatium adhibita,
Inde levamenti nonnihil percepit
mulier; fed quod cito abiit. Atque
adeo fruftra fuere omnia. Malo
enim indies au6to, mortua demum
eft die duodecimo ex quo dolor la-
tus invaferat.
Neqve hac fbla iftorum morbo-
rum converfione manifefta fit eorun-
dem necefntudo: haudraro contraria
ratione evenit ut ex rheumatifmo
fiat dyfenteria. Saepe novi in rheu-
matifmo cum acuto tum diuturno,-
ubi alvum purgare expediit, ut,
plane dyfentericae effent dejedliones
quas vel guaiacina^ vel falia neu-
tra^ vel mercurius fublimatus dulcis
exci-
26 De dyfenteriae hifloria.
cxcitabat. Torminibus enim et do-
lore afperrimo comitatae funt : mu-
co fere totae conftabant, ita acri ut
juxta finem purgationis tenefmus
inde oriretur, cum cruciatu fere in-
tolerando redi inteftini et fphinde-
ris ejus : ita ut per plures poftea
dies manferit ibi teneritatis fenfus
permoleftus. Quinimo curavi ali-
quando puellam viginti quinque
annos natam, quae per totum cor-
pus rheumatifmo ita vexabatur ut
immobilis fere vitam degeret ; quod
vix ullum ullius membri motum
prae dolore tolerare poflet. Poft-
quam venaefedlione, et veftcatoriis,
et guaiaco^ et nitro fale cornu cervi
admifto, ita fradla eflet morbi vis ufe
foemina jam vitae munia libere ob-
ire poflet, intra diem unum dyfen-
teria perfeda correpta eft, cum de-
jecSlionibus valde mucgfls, tenefmo
vehementi, torminibus perpetuis.
Haec tandem medicamentis cefi^-
runt^
De dyfentertae hiftona. 27
£unt; verum illico rheumatifmus
in artus reverfus eft, non eadem
quidem vi qua prius, fed fatis mo-
leftus tamen et fatis pertinax. Ean-
dem quoque morborum alternatio-
nem in vetula quadam notavi, fed
funeftiori exitu. lUam enim, cum
ooft rheumatifmum dyfenteria la-
Doraverat et haec quoque profligata
erat, adeo atrox inceffit fecunda
vice rheumatifmus, ut effoetum et
viribus fuis exhauftum corpus im-
par eflet illius faevitiae fuftinendae.
Denique in eodem homine tres hu-
jusmodi viciflitudines obfervavi ; ita
ut ter rheumatifmum et ter dyfen-
teriam experiretur, priusquam ad
perfedam fanitatem reftitutus ef-r
fet.
Hoc quod inteftinis intercedit
cum artuum mufcuHs et membra-
nis comrnercium, apparet quoque in
cohca
28 De dyfenterme hijloria.
colica ^ Pi<9:onum atque ^* Damno-
nienfium, in ea qua infulae Carib-
beenfes Americanae infeftantur, et
in morbo illo truculento quem fe-
rius ocyus orones illi experiuntur
homines quorum opera quotidiana
in plumbi aut in argenti vivi trac-
tatione verfatur ; pidores, exempli
gratia, (operarii autem hi funt, non
artifices) plumbarii, atque inaurato-
res. In iflis quidem affecHbus, non
ex inteftinis in membra corporis,
aut e membris viciffim in inteftina,
fit materiae morbidae migratio : fed
eodem tempore haec et illa aegro-
tant. In omnibus quoque arefcit
alvus. Tum dolores articulorum
graviores funt et quafi profundio-
res ; quando vis morbida tendines
et h'gamenta magis occupet. Efl et
' Vide Francifc. Cite-
Jiur,i, de novo et popula--
ri a^-ud PiSloncs dolort
colicot cap. vi.
^ Vide Hunhani, de
dolore colicQ Damnon.
illa
De dyfenteriae hijioria, 29
illa praeterea in refolutiones nervo*
riim et in morbum comitialem pro-
clivior : denique, ut verbo dicam,
deformior aegritudo et, ubi invete-
raverit, longe pertinacior.
Illorvm, quos e dyfenteria mor-
tuos efle novi, plerique torminura
remiffionem paulo ante obitum fen-
ferunt. In nonnuilis aphthae fub
finem morbi eruperunt; in non-
nullis alvi fluxus ceflavit. Quibus
fere omnibus, ftupor et fomnolen-
tia brevi poft incubuit, aut oborti
funt fudorcs gelidi ; atque ita intra
paucas horas moriebantur : live vis
vitalis ab eluvie illa inteftinorum
exhaufla eflet ; flve, quod proba-
bilius videtur, et quod revera eve-
nifll* certis exemplis conftat, ipfa
inteftina contabuifl^nt, gangraena
exitiali tada. Sed felicior plerum-
que fuit morbi eventus : cum dyf-
entericorum
30 De dyfenteriae hifloria.
entericorum quibus meam curatil
adhibui, vix vigefimum quemqus
amiferim. Itaque ad iilam me-^
dendi rationem qua fere femper
utor, jam progredi licet.
c; Apur
De dyfentericorum curatione. 31
CAPVT SECVNDVM.
De dyfentericorum curatione,
"N aegris hisce adminiftrandis id
primum a medico confiderari
oportet, an conveniat fanguinis mif-
iio. Si vero calor adlit, aut rigor,
aut pulfus jufto velocior, ibi nullus
fubeffe poteft dubitandi locus quin
protinus inftituatur venae fedio.
Ifta autem quamvis omnino abftnt
febris indicia, fi tamen aeger habitu
corporis pleniori ftt et fanguine ab-
undantiori, adhuc fecare venam ex-
pediet. Ita enim periculum immi-
nentis febris avertitur, et praecave-
tur aliqua ex parte rheumatifmus
ille qui adeo dyfenteriae fuccedere
folet. Imo utcunque haec fint, at
iibi dejediiones fanguine inficiun-
tur, venae fectio utile dabit ejus
I fluxioni
3 2 De dyfenterlcorum curatiom.
fluxioni diverticulum. Quin et alla
efl: ejusdem medicinae commenda-
tio; nempe quando mufculorum et
membranarum fibrae, ut et arteria-
rum tunicaej flridiores funt, et ex
levi quavis irritatione in contradi-
onem pronlores. Tali enim homini
dyfenteria proculdubio convuliiones
inteilinorum et tormina comparabit
praeter folitum afpera et periculofa.
In hoc igitur cafu venae fedio fum-
mam habet utilitatis rationem : cum
lit omnium forte remediorum, quae
antifpafmodica dicuntur, praefen-
tiflimum. Denique dolor ipfe tor-
minofus, fi quando vehementior et
pertinacior fiat, e fanguinis mifiio^
ne prudenti lenimen capiet minlme
contemnendum. Quapropter cum
tot fe offerunt caufae quae medico
quafi praecipiunt ut in hoc morbo
fanguinem detrahat, concludere Y\~
cet curationem a venae fedllone
initium fumere debere, nifi adfint
mani-
De dyfenterkorum curatione. 33
manifefta figna quae eam prohibe-
re valeant. Sunt illa fere habitus
laxior et hydropi aptus, cujus haud
raro poft dyfenteriam periculum
impendet ; debilitas nimia ex inve-
terato morbo ; horror aut fudor
gelidus ; pulfus intermittens ; de-
jedtiones praeter folitum putridae ;
et quicquid inteftinis corruptionem
vel gangraenam ominari videtur.
Ubicunque horum aliquid interce-
dit, ab omni fanguinis detradione
rehgiofe abftinendum eft : alioquin
potiffimum erit curationem ab illa
ordiri. Quantum fanguinis detra-
hendum ftt, aetate atque viribus ae-
grotantis deliaire oportet. Raro
quidem plus unciis decem ex homi-
nibus adultis educi, aut venam ite»
rum fecari, neceile habeo.
Misso fanguine, proximum eft
ut ventriculi ftatum refpiciamus.
Si autem vel frequentem fentiat ilie
D impetum
34- De dyfenterkorum curatmie.
impetum vomendi, vel poft fum-
ptos cibos naufeam aut impeditam
digeftionem ; ii lingua difcolor fit
aut muco obduda ; {i in ore acidus
fit ullus aut biliofus fapor, vel jux-
ta pylorum flatus moleftior ; tum
ipecacoanham dare foleo, ut omni
inutili onere ventriculus levetur.
Hanc autem medicinam tametfi
multis dyfentericis non aeque ne-
ceftariam judico ac venae fedtio-
nem, nunquam tamen ex ea vel
minimum incommodum aegro ac-
cidifle memini : cum contra, ea
omifla, vidi ubi caetera curatio len-
tius et difficilius procedere videre-
tur. Quapropter, etii non ita ma-
nifefta ftnt ventriculi male afFedli
indicia, erit tamen prudentius ipe-
cacomihae fcrupulum unum poft
fanguinis miffionem praecipere ;
niii forte ita jam debilitatus fit ho-
mo, ut vomendi defatigationem fa-
tis fuftinere nequeat.
HORA
Lk dyfentericorufu curatiom, 3 5
HoRA una alterave pofl: pera<5lam
vomitorii operationem, ad id medi-
camentum adminiftrandum progre-
dior, cui potiflimum in dyfenteriae
curatione confidere longa jam me
docuit experientia. Id autem ipeca-
coanhae granum eft unum, quod
aquae menthae vulgaris Jimplicis fef-
cunciae ^t fpirituofae drachmis du-
abus immiftum, vel aquae akxefe-
riae fmplicis unciis duabus cum
confeSiionis cardiacae drachma di-
midia, fumi praecipio fexta quaque
hora. Hac autem ratione ut ipe-
cacoanha in dyfenteriis uterer, circa
annum aidcclviii indudus fum.
Jam antea obfervaveram medicos
quosdam in artis ufu jamdiu exer-
citatiftimos grana quinque bis dare
folitos intra viginti quatuor horas,
aut femel vcfperi per tres vel qua-
tuor dies. Cum ex ifta medicina
tormina fere fempcr leniri animad-
D 2 verterem,
36 De dyfentericorujn curatione,
verteiem, fed brevi pofl: reverti fo-
lere, ftatui experimentum capere
num faepius repetita in minori
quantitate levamentum afFerret
morbo magis durabile. Priraum
itaque grana quatuor praefcripfi ut
ter quotidie fumerentur, aliquando
ctiam ut fexta quaque hora. Me-
dicamentum ita efficaciflimum fore
fenfi ad omnia morbi mala debel-
larida, fi modo aegrotis perfuadere
poilem ut in eo capiendo perfeve-^
rarent^ Verum id omnino defpe-
randum erat, ob naufeam et vomi-
tionem tam faepe iteratas. Intellexi
igitur medicamentum, fi brevibus
adeo intervallis id repeti vellcm, mi-
nori quantitate lingulis vicibus dan-
dum efle. Cum autem obfervafTem
morbum fere femper efie diutur-
num, et ideo curationem diutur-
nam fponte admittere, operae pre-
tium duxi ipecacoanham tam parva
quantitate praefcribere, ut nauleam
aut
De dyfenterkorum curattone, 37
aut nullam excitaret aut facile to-
lerabilem : fi forte ifto modo aegri
in ejus ufu permanere diutius pof-
fent, et fimul virtutem ejus in dyf-
enteria pellenda experirentur, finon
praefentem et perfedam, at certam
tamen et ufu indies confirmatam,
Ad hoc quoque me nonnihil com-
movit Gulielmi Pifonis aucloritas ^;
qui a BrafiHenfibus m. diarrhoea
maligna five dyfenteria curanda,
drachmas ipecacoanhae duas ter de-
coqui docet ; neque minoris facit
tertium decodlum quam fecundum
vel primum : imo plus etiam efH-
cacitatem ilHus praedicat. At mi-
nime verifimile videbatur tertio illi
decodo ullam vim reftitifle qua
vomitum cieret ; neque tamen id-
circo inutile fuit, experientla tefte,
ad morbum abigendum. Qua-
propter virtutem ejus non ex eme-
^ De Indiae utriusque re naturali atque medicay
Ub. ii. cap. 9.
D 3 tica
38 De dyfenterkorum curatwne,
tica poteftate pendere conclude-
bam.
His itaque rationibus indudus,
in dyfenteria valde frequenti, quae
anno mdcclix, incipiente autum-
no, graffata eft, ipecacoanhae grana
duo fexta quaque hora modo fupra
memorato dedi. Et cum ifto tem-
pore, ut et deinceps, Divi Tliomae ^
nofocomium magnam dyfenterico-
rum frequentiam praeberet, experi-
menta fere quotidiana capere po-
tui ; quae fumrnam methodi hujus
ntilitatem fatis fuperque demon-
ftrabant. Non multo poft, unum
tantuin ipecacoa?jhae granum {ingu-
lis hauftibus immifcere coepi : cum
ex duobus granis naufeam haud
raro nimis diuturnam creari obfer-
vaflem : quod incommodum ex
uno grano vix oriri, aut poft breve
tempus ceflare, conftabat. Exinde
hac plerunque quantitate uti foleo:
ni
De dyfentericorum curatione. 3 9
ni forte tormlna adeo atrocia fint,
et fangulnis dejed:io tam larga et
crebra, ut magis eniti msdicum o-
porteat ut homo cito curetur, quam
ut jucunde. Vbi fic fe res habet,
minus moror ventricuH naufeam ;
donec iftam morbi ferociam, prae-
lcriptis duobus granis, aUqua ex
parte compreflifle videor ; et tum
demum unius grani praefcripti-
one contentus fum. Ifto modo
dum jam per quatuor annos ipeca-
coanham quotidie fere dyfentericis
adhibere pergo, in omni roorbi va-
rietate ufum illius innocuum et fa-
lutarem expertus fum. Neque in-
tereft utrum acuta fit dyfenteria,
an chronica : utrum fanguinem ha-
beant dejediones, an muco tantum
conftent. In omni porro aetate
hominum, fexu, conditione ; et per
omnes anni tempeftates falutarem
fuam vim aeque edit medicamen-
tum. Nolo equidem afRrniare
D 4 nunquam
40 De dyfenterkorum curatiom,
nunquam id meam fpem fefellifle :
rarius tamen hoc ab illo expertus
fum, quam ab uUo alio medica-
mento, ii unius corticis Peruviani
adverfus febres intermittentes virtus
excipiatur.
Celebres nonnulli » obfervarunt
au6lores ipecacoanham dyfentericis
ddtam plerumque fudores excitare;
atque his efEcacitatem ejus attri-
buerunt. Nonnunquam quidem
poft fumptam ipecacoanham fudores
erumpunt ; rarius tamen, nifi ubi
naufea afficitur ventriculus; quae
a grano uno vix creari folet. Quan-
quam fi de morbi natura conje(3:u-
ram rede fecimus, fortafTe nulla
alia efficacior et celerior dyfentericis
praeberi pofTet medicina, quam ut
fudores elicerentur copioiiffimi :
quod maxime efficeret ipecacoanha
^ Vide Jo. Freindi de febrib. commenlarium
quartuM.
opio
I
De dyfenterkormn curatione, 41
opio conjundla. Hanc tamen cura-
tionem inftitui prohibet tfenefmus
et perpetua dejiciendi neceflitas,
quae adeo dyfenteriae familiares
funt ; et quae hominem fudoribus
diffluentem faepe fere in vitae dif-
crimen adducerent. Invenienda eft
igitur ratio qua, fine fudoribus, ipe"
cacoanha partes fuas agat et dyfen-
teriam tollat.
Hac igktir' methodo adminiftra-
ta neque ventriculo naufeam conci-
tare folet, neque fudores ullos mo-
vere. Plerumque tamen intra vi-
ginti quatuor horas virtus ejus, mu-
tata inteftinorum conditione, fpec-v^
tatur. Symptoma quod primum ei ^^>^/^
cedit, fanguinis eft in deiedionibus ? ^^ ^^
admiitio. Demde tormma et mitio- /i,'^^,^^^^
ra et minus crebra fiunt : neque ^
jam tenefmus adeo moleftus. Poft
duos fere dies, imo plerumque ci-
tius, aeger tolerabile fatis^ quod
morbi
42 De dyfenterkorum curatione,
morbi rcliquum eft, agnofcit : do-
meftica enim munia pro libitu fere
obire poteft. Dolores quidem tor-
minum fentit adhuc, et per quin-
que, feptem, imo decem forte dies
fentire perget; verum facili nego-
tio fuftinendos et indies mitefcen-
tes. Dejediones quidem non eadem
ratione minuuntur : imo nonnun-
quam per dies aliquot majores fieri
videntur. Afperitatis tamen et acri-
moniae minus habent ; et poft
breve tempus et pauciores incipiunt
efle et minor^s.
CvM autem curationis initio me--
ra atque vera tormina aegro fufti-
nenda effent, poft diem unum aU
terumve huic regimini datum, vi-^
detur illud fere evanuift^e doloris
genus ; neque inteftina male affici
nili in ipfis dejedlionibus et ex a-
crimonia materiae praetereuntis ;
qua vulnerari tenera nimis inteftin^
videntur.
De dyfenterlcorum curathne. 43
videntur, potlus quam in tormina
five convulfiones conftringi atque
implicari. Et haec quidem per dies
aliquot percipi poteft moleftia :
quamdiu autem illa perftat, medi-
camentum quotidie ter vel quater
repetendum efte moneo: adeo pla-
cide ventriculo inftdet ; et fine ulla
hominis defatigatione per tot vices
iterari poteft. Quod ex fequenti-
bus hiftoriis melius patebit.
Innvpta quaedam foemina,qua-
draginta fere annos nata, ob rixas
quas cum familia fua et cum at-
finibus agitaverat, adeo animo ef-
ferata eft ut vitam fuam abrumpe-
re conftituerit. Voravit itaque mer-
curii fiiblimati corrofvi integram
drachmam. Illico correpta eft ne-
ceflariis fymptomatibus, calore nem-
pe et cruciatu fummo ventricuH et
inteftinorum. Pharmacopoeus, qui
brevi poft adfuit, aqyam t^pjdam
atque
44 -^^ dyfenterkorum curatione,
atque oleum lini copiofiflime in gu-
]am ejus ingeflit, ut veneni partem
vomitu educeret e ventriculo, aut
faltem dilueret atque obtunderet.
Poft horas aliquot ad aegram ego
fum accerfitus. Hauftum prae-
fcripft fexta quaque hora fumen-
dum, qui olei amygdalarum dulcium
et aquae alexeteriae Jimplicis ftngu-
lorum unciam unam, cum mannae
drachmis tribus habebat : cui poft
tres horas perpetuo interponendum
erat enema ex olei amygdalarum
dulcium tepefad:i unciis quinque.
Tum, idoneis intervalHs, praecepi
in jufculum ovinum ut copiofe in-
ftillaretur lixivium tartari^ atque
ita frequenter epotaretur : fore enim
iperavi ut fal illud alcah*num, cum
mercurio corrojivo in inteftinis com-
miflum, faha ejus acida ad fe arri-
pereret, et mercurium crudum fere
et innocuum redderet. Quod ex
fententia fucceflit. Poftquam enim
per
De dyfenterkorim curatione. 45
per duodecim dies in hoc regimine
perftitiflet, ab omni periculo et do-
lore liberata eft. Sed die uno al-
terove exinde elapfo, dyfenteria ve-
hementi correpta eft, quam vomi-
tus, et dejediones mucofae, et tor-
mina acutiftima comitabantur. Qua-
^ropter fanguinis uncias oSlo detra-
^iijufti; ipecacoanhae gx3.u2i duo^ m
julepo ex aqua menthae vulgaris
fmplici^ dedi fexta quaque hora;
et, aptis intervallis, aliura quoque
hauftum, qui olei amygdalarum un-
eiam unam et fyrupi de meconio
drachmam unam continebat. His
ufa remediis, intra triginta fex ho-.
ras e dyfenteria convakiit : fed paulo
poft de haemorrhoidibus caecis con-
quefta eft; quarum tumor mole-
ftiftimus erat, et fummum crucia-
tum afferebat. Hae vero facile cef-
ferunt linimmto albo cui pars duo-
decima extraSii 77jebaki admifta
eft. Atque ita demum ex atro-
ciftimae
46 De dyfenterkormn curatione.
ciffimae mortis periculo evafit e£
ad perfe(^am f^nitatem reftituta eft
foemina.
Altera eft hiftoria mulieris cu-
jusdam quae habitu corporis deli-
catiori erat, et aetatis annum fere
trigefimum quintum agebat. Ad
illam vero vocatus fum uno men-
fc poft partum difficilem nondura
peradlo ; cum eodem tempore dyf-
enteria laboraret, et fluore albo, et
fedis procidentia. Fuit interea vi-
ribus valde attritis, cum ob partum
nuperum, tum ob iftam congeriem
malorum qua conflidabatur. Ex
his vero quandoquidem dyfenteria
maxime urgebat, imprimis ventri-
culum leviori vomitorio exoneravi :
dein ipecacoanhae granum unum in
julepo ufitato fexta quaque hora
adhibui; interpofito pro re nata
hauftulo ex oleo amygdalarum dul-
cium cum Jyrupi de meco7tio drach-
4 ma
De dyfentericorum curatione. 47
ma una, ad tormina lenienda. Cum
cx his medicamentis intra diem
unum alterumve tolerabilior multo
fadus eflet morbus, ad fluorem al-
bum compefcendum olibani drach-
mam femis bis quotidie praebui;
nequaquam intermiflx) ipecacoanhae
ufu. Denique pro inteftini re<Sli de-
bilitate fotum praecepi ex decoElo
gallarum. Quotidie autem mala
mitiora fiebant, et viribus aliquid
accedebat: fed priusquam dyfen-
teria penitus abiret, ipecacoanham
fumpfit per totos dies viginti fex.
Dyfenteriam fubfequebatur diar-
rhoea, quae tandem fublata eft ufu
eleEiarii e fcordio, In caeterorum
medicamentorum ufu perflftebat
adhuc per duas hebdomadas; et
tum demum perfeda fanitate et in-
tegris viribus fruebatur.
Ex duobus hifce exemplis, flve
in illo confideretur conditio intefti-
norum,
48 De dyfentericorum curatiojie»
norum, ex fumpto veneno, cumde-
mum foeminam adoriretur dyfen-
teria; five, in hoc, diuturnitas
morbi in corpufculo tot fimul ma-
lis debitato ; fatis patet, ni fallor,
quam tuta fit quamque efficax ifta
curatio. Quibus et illud addi de-
bet ; fcilicet in lue venerea, et in^
ter und:ionem fnercurialetn mediam,
haud infrequenter homines dyfen-
teria corripi, cum mucofa, tum
fanguinea. Cujus fimul ac appa-
rent figna, hanc medendi rationem,
intermiffo pauHfper unguenti coerulei
fortioris ufu, ftatim adhibere foHtus
fum. Neque unquam obfervavi
vel recentiorem hunc morbum me-
dicationi iUi diu repugnare, vel pri-
mariae curationi incommodum ul-
lum aut difficultatem ideo oboriri.
Interea, dum ifto modo ipeca^
coanha in ufu eft aegro, per inter-
vaHahauftukimoleofum, cui drach-
ma
De dyfentericorkm cUMtkHe. 49
fna una adjiinda fit fyrupi papave-
ris albi^ bis vel ter quotidie fumen-
dum nonunqua.m praecipio. Inde
enim dejedionum acrimoniam re-
tundi et tormina mitigari comper-
tum eft. Hoc tamen vix opus eriC
tiifi per diem unum alteromve irt
principio curationis, et ubi morbus
vehementior fit*
DvM haec ita componuntuf, iit
Vi6lu aegrorum ordinando non ni-
tnis fevere res gerenda efi. Cum
enim febris plerumque omnis abfit^
et cum hominum vires, ob perpe-
tuas exinanitiones, haud minima re-
fedione indigeant ; praeter jufcula^
et gelatinas, et quae ex ovis et la6le
praeparantur, nonnunquam carnea
puUorum gallinaceorum, aut vi-*
tulinas, aut etiam ovinas, concede-
re fas erit. Verum ab omni ali-
tnento quod irritare poteft, aut fla-
tum intus generare, aut calorem
E eimiura
50 De dyfenterkorUm curaUoHSt
nimium accendere, fummacautioiie
abftinere oportet.
SvpRA monul fugataejam dyfen-
teriae diarrhoeam fuccedere folere-
Et ut lianc rite praevideat, eique
curamfuam apte accommodet, haud
minima opus erit medico vel faga-
citate vel diligentia. Opiatis enim
medicamentis, et iis quae vim af-
tringendi habent, dejediones alvi
praepropere fiftere, morbi fomite
nondum extindlo, plenum temeri-
tatis eft et periculi conftlium. Vn-
de fumma audtoritate medici cura-
tionem dyfenteriae medicamentis
catharticis plerumque inftituunt.
Atque hanc quidem commendatio-
nem fingularem habere vifa eft illa
medendi ratio quam fupra expo-
fuimus, quod ea fcilicet eodem
tempore doloris atque torminum
allevationi confuHt, et materiae,
qua Gontinetur morbus, expulftoni.
De dyfenterkorum cwniione. 5 1
Ipecacoanha enim, ijfto modo dataj
proculdubio apta eft ad laxandara
potius quam ad occludendam al-
Vum : quae porrolimul faciliorfietet
folutior ex ufu hauftus illius ano-
dyni et oleoh. Ita iit periculo for-
te haud vacabitres, ne, mifta dyfen-
teria cum fuis torminibus et tenef-
mo et dejedtionibus afperis, perftet
tamen diarrhoea, atque tandem
aegrum exhauriat, opprimatque.
Q^ocirca, ubi ullam hujusmodi fuf-
picionem infert vel morbi vel ho-
minis indoles, mihi folitum eft,
pro hauftu oleofo illo, alium fubfti-
tuere qui eleEiarii e fcordio fcrupu-
los duos in aqua cinnamomi fmpii-
ci folutos continet. Poftea vero,
cura dolor et caetera dyfenteriae
fymptomata abierint, ft adhuc mo-
lefta fit diarrhoea, ad eam tota con-
vertenda eft et aptanda curatio.
Cui materiam idoneam fuppeditabit
decoEium album dupla vel tripla
E 2 quanti-
5^ De dyfenierkorum curaiionit
titate gummi Arabici paratiim 5
vel rhaharbarum torrefaBum cinna-
momo adjuncftum ; vel decofitum'
corticis Simaroubac, vel extra&um
five decoElum Ug7ii tinSiilis Campe-^
chenjis ; vel eleBarium e fcordio ; vel
lac vaccinum quod chmamomum et
quercus ct granati cortices iiicodlos
habeat ; vel denique, quo mea ex-
perientia nihil efficacius adhuc no-
vit, lac vaccinum^ cujus in' libra una,
dum calore ebullit, fevi ovilli un-
cia una liquefadla fit. ;
Vbi pfovedioriaetate aegriftinty'
aut morbi diuturnitate fra6ti ; prae-
fertim vero fi pulfus langueat, et
lingua mtico foetido obducatur, et
caloribus fubitaneis facies et volae
manuum incandefcere foleant, aut
fudores faepius et largius erumpere y
hifce in caiibus egregium conferet
auxilium cortex Peruvianus ; fi mo-
doid praecaveri potefl:, ne alvunt
keruna
De dyfe?itericorum curatione. 5 3
^terum deje<5tionibus folvat Hoc ve-
ro optime curatum erit, coriicis ip-
fius drachmam dimidiam cum rha-
harhari torrefaSii granis quinque ia
boli formam componendo, aut de-
coSii corticis unciis tribus ti?iBurae
cinnamomi drachmas tres immifcen-
do. Horum medicamentorum al?-
]terutruni ter vel quater quotidie
optimo effedu adhiberi poteft.
Dysenteria demum his reme-
diis debellata, faepe, quod fupra
obfervavi, rheumatifmo corripiun-
tur homines : doloribus nempe ar-
thriticis vel inter fcapulas excitatis,
vel in latere alterutro, vel in collo,
vel in cranii tegumentis, vel in bra-
chiis, vel denique in cruribus. Cau-
tione vero opus eftdum novumhunc
hoftem ap;gredimur. Medicamenta
enim quae plurimum contra rheu-
matifmum valent, cum acre quid-
fjam et ad obftrudliones referandas
E 3 idor
54 De dyfenterkorum curatiom.
idoneum habeant, periculum idciF-
co inferent ne inteftina denuo irri-
tentur, atque adeo ne dyfenteria re-
ducatur, Quapropter neque guaia-r
cum in hoc negotio, neque mercu-
rius fublimatus dulcis, neque nitrumy
neque falia volatilia temere adhi-
benda funt : fed res agenda potius
iis remediis quae vim poflident an-
tifpafmodicam didam, et quae ii-
mul perfpirationem cutaneam au-
gere pofTunt. Talia funt cafloreumy
mofchum^ et v2Ld.ixvalerianaeJylvefris,
QyiNETiAM, cum hi dolores omni
febre femper fere carent, optimum
eflet fudores copioiiiiimos movere :
quos, ubi aeger iftam medicationem
admittere non nimis gravetur, nihil
aeque praeftabit ac pulvis qui ipeca-
coafiha et extra&o 'ThebdtcOj iin^nXo-
rum granis duobus, cum nitro et
iartaro vitriolato {ingulorum granis
odio, conflat. Hic femel fumptus, ae-
De dyfenterieorum curatione, ^^
grp interea in le6lo conclufo et ftra-
gulis bene cooperto, plerumque
fudores fatis largos eliciet : fin mi-
nus, poft fex vel feptem horas re-
petendus eft. Aegro interim afFa-
tim bibendum eft de aqua hordea-
ta, vel potius dt ligni guaiaci qX. ra^^
dicis glycyrrhizae decodlo. Atque
ita per horas decem vel duodecim
uberrimi manabunt fudores ; qui-
bus neque valde attritae erunt aegri
vires, et tamen e corpore magna ex
parte evehetur ferus ifte glutinofus
et acris quo continetur morbus.
Vbi vero hanc curationem ob
taedium illius et moleftiam recufa.nt
homines, aut propter vires fuas jam
deminutas non debent admittere,
ad emplaftra veiicatoria confugien-
dum eft. Haec autem ad partem
dolore afFedam applicare oportet ;
et quoties ad aliam partem migra-
yerit dplor, illa eidem afligenda
E 4 funta
56 De dyfentericQrum curaiione,
funt. Aeger interea cibis benignio-
fibus nutriendus efl. Danda quo^
que funt medicamenta qualia fupr^
memoravi ; quae vires vitae fuftine-
re poflunt, neque tamen calorert^
nimiurii fufcjtare aijt iriteftina irri-
tare,
Hvivs curationisexemplum fub^-
jungere libet, in homine fcilicet an-;^
norum fere quadraginta; qui poft-^
quam per fefquimenfem dyfenteria
laboraverat, confilium a me petiit.
Vomitus aderat valde frequens^
deje^liones mucofae creberrimae ;
torminum cruciatus intolerabilis.
Inde adeo exhauftae funt vires, ut
pedibus ftare plane nequiret ; imq
?ix fedendo cervicem poilet ereC'-
tam fervare. Datt) primum ipeca--
coafihae fcrupulo uno ventriculum
exoneravi: et dein fexta quaque
hora ejusdem radicis granum unum
in hauftu uiitato fumendum prae-
cepio
De dyfentericQrujn curatione, 57
jEjepi^ Brevi dyrenteria liberatus e{|
homo : fed continuo fere doloribus
graviffimis correptus efl:, qui tertio
quoque vel quarto die fedem fuara
mutare folebant. Veficatoria appli-
cavi partibus quas dolor occupaver-
rat ; atque fimul haiiftum cardia-
cum, qui radicis valerianae fylvejlris
drachmam dimidiam continebat, ter
quotidie fumendum juffi, Huju§
yero loco, cum poft fex vel feptem
dies de dyfenteria recidiva minus
jam metuendum videretur, decoBi
corticis Peruviani uncias tres cum
tinSiurae guaiacinae VQlatilis guttis
triginta dedi. Denique poft men-
fem unum his remediis tributum,
ad perfedam fanitatem reftitutus eft
homo \ cum, ifto temporis fpatio,
odo applicata eflent veficatoria 5
nempe inter feapulas, ad brachia,
ad furas, poft aures, et ad occiput ;
prout ab alia parte in aHarn fe tranf-
tulerat dolor,
CAPVT
<8 De caujis dyfenteriae*
CAPVT TERTIVM.
De caujis dyfenteriae*
IV/CIRVM proculdubio nonnullls
"*-•*■ videbituretfortafTeabrurdum^fi
poftquam expofuerim quicquid in
promptu effet quod ad dyfenteriae
hiftoriam atque curationem perti*
neret, nunc demum de caujQs ejus-
dem dicere aggredior, et de viribus
quibus pollent ea medicamenta
quae ab illius injuriis inteftina expe-
diunt. Scilicet diverfa plane rati-
one agunt plerumque fcriptores
medici. Cum enim difciplinam
fuam ad juftae fcientiae fpeciem ef-
fingi velint, protinus experimentis
quibuscunque et obfervationibus
contenti, quae cafu forte aut fponte
fub oculis feruntur, concluftonem
inde eliciunt quam maxime uni-
verfalem.
jD^ caujls dyfenteriae, 59
yerfalem, et ea tanquam tnorbi
tlieoria utuntur, rerum teftimo-
niis probata et ftabilita. Haec
itaque philofophandi ratio, quanr^
analyticarn appellare fcholae phi-
Jofophorum folent, apud medicos
pleruraque nimis feftinata eft et
exiguo nimis fundamento extrudla.
Dein vero iidem, fynthetica ratione
magis gaudentes, conclufionem,
quam analyfi ifta utcunque erue-
runt, tanquam principium jam de-
mum concefllmi, aflumunt ; fecun-
dum eam omnia morbi fy mpto-
niata recenfent, curationis fcopuni
dirigunt, feligunt medicamenta, et
eorum denique vim et effedum ex-
planant. Hacporro via infiftentesfo-
los fe, inter medicos, philofophorum
nomine dignos arbitrantur ; folam
fuam medicinam pro vera, folida,
rationali praedicant. Vnde fane
mihi, contrariam adeo femitam cal-
canti, haud obfcure verendum vi-
I detur,
6o De caujis dyf&nterlae.
detur, ne alienus a philofophia, der
nique ne empiricus audiam. Sed
omnem iftiusmodi folicitudlnem
brevis rei animadyeriio tollit. Me-
dicina enim nequaquam inter ea?
facujtates numeranda eft, quae an-
alyfi parca et angufta contentae efle
debeant ; fynthefin yero copiofam
et exquifitam poftulent. Hanc forte
atque illam admittere pofTunt non-
nuUae quidem difciplinae, quae cir-
ca res verfantur quarum ftrudur^
iimplex eft et ordo certus : quales
funt mechanica, chemia, aftrono-
mia. His enim quae fubjeda eft
materia, fcniibus noftris plurimuin
patet ; haud multis elementis con-
ftat ; neque ulli eft varietati aut
difTimilitudini obnoxia, fed femper
Ct ubique eadem. Vnde modica
fuiiicit diligentia ad illius caulas et
principia indaganda: quorum, cuin
femel explorata funt, manifefta eft
applicatio, frudus vjberrimus. Lon-.
i)e catifis dyfenteriaii 6t
ge aliter fe medicina habet. Mor-
borum enim origines plerumque
tenebris involutae funt, caufae max-
ime complicatae, fpecies five for-
mae perpetuo mutabiles, decurfus
denique atque exitus ii de quibus
conje6luram quidem facere poiiii-
mus, raro nosmetipfos fecuros red-
dere. Quae cum ita fint, nihil im-
prudentius vel inconfultius excogi-
tari poteft, quam in tam ardua,
tamque dubia re, auxilium ullum
fponte praeterrnittere ; et de mor-
borum naturis pronunciare, prius-
quam ipfa curatio perfpiciatur, et,
eorum quae vel juvant vel lae-
dunt, rationes expendantur*
QyoD aiitem ad medicameiltorurri
delecSlum attinet, vereor ut unquam
id negotium philofophiae aufpi-
ciis geftum fit; fcilicet ut ex mor-
bi natura prius intelle(5ta, et ex lae-
fae Gujusdam fundionis contempla-
tione.
62 D^ caufis dyfintertdt;
tionej certum aliquod remedium ve-
ftigatum fit quod, vi propria et pe-
culiari, ad iftam fundionem emen-
dandam, atque adeo ad fanitatem
reftituendam, valeret. Namque in
ipfo hoe morbo, ipecacoanhae ufus
fatis demonftrare poteft quam lon-
ge aliter res evenire folet. Cum
enim ille apud ineultos barbarosque
Brafiliae incolas, more a majoribus
tradito, increbuiflet; apud eos oc-
cafionem nadtus eft medicinam if-
tam Americanam obfervandi me-
dicus Batavus, Gulielmus Pifb ; un-
de demum eam in has Europae
oras intulit. Cujus ftmile quiddam,
ni falior, de caeteris quoque reme-
diis praeftantioribus dici poteft ; et
debet quidem : non autem medico-
rumvelpudore malo, vel falfa ambi-
tione, tegi atque difTimulari. Neque
enim iis, neque arti eorum, vitio
vertendum eft, medicinam non ea
initia habuifle, quae forte geome-
tria
De caujis dyfenteriae. 63
ttia habuit, aut dialedica, aut phi-
lofophia moralis ; id eft, non ex
ipfa ratione natam et procreatam
fuiffe. Satis erit iis fi, ratione adju-
trice, medicamenta quae natura vel
cafus primum monftraverat, et quo-
rum vulgaris tantum erat et teme-
raria commendatio, fedulo excufle-
rint ; et ad corporis humani func-
tiones, ad aetatum vires, ad morbo-
rum denique tempora accommoda-
verint. Tum demum fas erit de na-
turis morborum quaerere et de re-
mediorum viribus. Quaeftiones e-
nim iftae et jucunditatis habent
plurimum, cum effeftuum, quos
edi videmus, caufas et rationes re-
tegere poflint ; et utiHtatis etiam,
cum medendi ufum ab experimen-
torum fluduatione ad quandan%
quafi fcientiae ftabiUtatem poflint
revocare. Praeterea, haud raro ex
iis fiunt conciuiiones quae ad aHo-
lum morborum indolem intelligen-
dam
64 De caitfis dyfenterlaei
dam et remedia invenienda mecfi-
fcum inftruuhti Quare jam tan-
dcm de dyfenteriae natura et de
ipecacoanhae bperatione nobis ageri^
duni eft*
Dvo 7ero funt quae iti hd^c mOf-
bo maxime animadvertere oportet i
tormina nempe et, quem dejed:io-
iies manifeftant, mucus glutinoftoi'
acriorque. Quorum utrum prius
in aegri corpore locum habeat, at^
^ue adeo alterius caufa fit, inpfimis
tidendum. Haec autem quaeftiOj
de mali origine folidarum partiumj
an humorum potius, titio impu-
tanda, cum ad omnes fere fnorbos
olim pertinuillet, eft in dyfenteria
explicanda inter recentiores etiam
medicos aliquando agitata. Nem-
pe haud defuere qui pro caufa mor-
bi primaria conVulftones inteftino-
rum habuerunt ; et mucum, quo
Gonftant dejediones, vi torminum
D& caufis dyfenteriae. 65
ex inteftinorum tunicis abrafum
reputarunt; cum prius nihil noci-
vum aut praeter naturae morem ille
continereti quanquam, continuatis
fpafmis iftis, tandem degeneraret
et morbidus evaderet.
VERVivi huic fententiae repug-
nant omnino ea quae de dyfen-
teriae hiftoria certiflima fide accepi-
mus. Acrimonia enim illius mu-
ci proculdubio irritat inteftina et
tormina inducit. Jd quidem fa-
tis apparet vel ex tempeftate anni,
qua frequentior fieri dyfenteria per-
petuo folet. Poft folftitiales enim
aeftatis calores, humidior et frigi-
dior autumni fpiritus hunc mor-
bum frequentius revocat. Ifthaec
autem aeris mutatio, cum in cutim
et in vafcula ejus imprimis agat,
perfpicuam adfert rationem cur hu-
mores corporis immutentur quo-
que et vitientur; diminutionem
F pempe
66 De caufis dyfenterlde.
nempe perfpirationis cutaneae, et
majorcm fadam feri atque lym-^
phae, toto corpore, et copiam et
fpiflitudinem : non item cur iii
fpafmos illico concitentur inteftina,
nullo adhuc vitio humoribus ob-
lato. Novimus praeterea, eadem
tempcflate et ob eafdem caufas,
rheumatifmum quoque frequen-
tiffimum fieri. Qui morbus certo
certius humore quodam acri et
fpiflb continetur: nullos autem
fpafmos inteftinorum agnofcit. Hi
vero dyfentericis necefiario oborien-
tur, ubicunque humores ea conditi-
one funt, ut in cavitatem intefti.-
norum effundantur infolita copia
atque afperitate. Quapropter tor-
mina, huic morbo adeo famiHaria,
non primarium in eo locum ha-
bent ; fed ortum fuum debent mu-
co acri et glutinofo in inteftina ef-
fufo. Qui ideo pro materia du-
cendus eft, de qua nafcitur et in
qua continetur morbus. In-
De taufis dyfenteriae. 6^
Intestinorvm igitur^ tunicae,
niuco hoc morbido vellicatae, in
convulfiones five tormina frequen-
tius ftringuntur. Tormina vero
arteriarum exhalantium ofcula et
glandularum dudus excretorios
comprimunt, atque adeo humoris
iftius vitioli effufionem largiorem
perpetuo foliicitant : ita ut id quod
primo effe<5lus erat, jam caufae vi-
ce atque munere fungatur. Ma-
teries enim mucofa, qua conftant
dejedliones dylentericae, longe di-
verfa eft a muco illo naturali et in-
nocuo quo oblinuntur inteftino-
rum latera cava: ftquidem hic in
ipfts morbi initiis abrafus omnino
vi torminum vidctur; in ejus vero
locum fuccedere, et futuris dejec-
tionibus materiem fuppeditare,
morbida quaedam fcaturigo, a
glandulis et arteriis inteftinorum
continenter profluente* Hanc ve-
ro dyfenteriae originem primus,
F 2 quod
68 De caufis dyfenterlm,
quod fclam, medlcorum veterum
Alexander Trallianus '^ perfpicue e£
fincere defcripiit: qui, eodem
quoque loco, inteftinorum exulce-
rationem morbi non caufam, {t^
effedum potius effe, rede agnovit.
Sangvinis vero in dejed:ionibu5
dyfentericis admixtio, partim qui-
dem acrimoniae humorum, fed
praecipiie vi torminum tribui de-»
bet. Raro enim ita larga eft ut
iniigniori uilo vafe, vulnerato aut
rupto, provenire videatur: fed po-
tius ramis arteriarum mlnutiffimis
fuper tunicas inteftinorum reptan-
tibus; imo tunicis ipfis, quae cum,
afperitate humorum illabentium,
nimis jam abfterfae fint et tene-
riores fadae, tum accedente con-
vuliionum impetu facile laeduntur
^t cruentantur. Sanguis autem qui
indc effufus eft, quam primum tor-*
» IJb. viii. caf. 8.
m.ina
De catijls dyfenteriae» 69
mina illa confopiuntur, evanefcit:
quod in morbi curatione fatis patet.
Sumpto enim bis terve ipecacoajihae
grano uno, dolor torminofus ple-
rumque delinitur aliquatenus, et li-
mul fanguinis excretio fiftitur. Hoc
autem minime attribui poteft vir-
tuti uili qua radicis iftius tam parva
portio difruptas arterias aut venas
vulneratas conftringere et conglu-
tinare poflit; fed potius placatae
a medicamento torminum violen-
tiae : quo fadlo, fanguis haud am-
plius vafculis et membranis excuti-
tur. Quod confirmat quoque ob"
fervatio illa quam fupra memoravi ;
fcilicet dyfenteriam fanguineam, qua
feminae afflidabantur, erumpen-'
tibus catameniis, inducias dedifle.
Ifthaec enim fanguinis menftrua
fluxio parcior eft et lentior, quam
iit pro diverticulo quovis aut revul-
fione haberi poflit: fed, dum y
liegotii peragitur, univerfum corpus
F 3
jo De caufi^ dyfenteriae,
femineum quiete quadam et relax*
atione fruitur ; qua cum pacata
efient dyfenteriae tormina, fimul
definebat fanguis e tunicis intefl:i-
jiorum exprimi.
QyoD autem attinet ad guttas
illas five lineas fanguinis, quae fub
finem morbi dejediones nonnun-
quam tingunt ; illae quidem, ut
jam obfervatum eft, ab induratis
proferuntur alvi recrementis ; quae
pofl:quam diu in tenuioribus inte-
ftinis delituifl^nt, tandem, redinte-
gratis vifcerum'et mufculorum vi-
ribusj expelluntur; et a re6lo et
fpljindere ejus fanguinem ita eli-
f;iunt.
De muco autem quo, maximam
partem,dyfentericaedeje(Sionescon-
fiant, haud valde difiicilis aut du-
bia efl: difceptatio. Multa enim et
yaria indicia fatis cftendufit Iii]nc
I humorem
De caujis dyfe?iteriae. 71
liiimorem ejusdem plane indolis ef-
fe, ciijus et ille cui rheumatifmus
ortum fuum debet, Scilicet vel ex
proclivitate naturae, vel ex vitio
ciborum, vel ex autumnalis coeli e
caloribus in frigora converfione, fe-
roii hominum humores glutinofio-
res fiunt et acriores. Poftquam er-
go ita vitiati funt, fi artus cujusvis
membranam celiularem impleant,
iibras mufculofas et nervos et ten-
idines et articulorum ligamenta vel-
licant; dolorem excitant; artum
iftum minus aptum moveri effici-
unt ; rheumatifmum denique vel
chronicum, vel, accedentibus febri-
citandi caufis, acutum inducunt.
Si vero iidem ad abdominis vifcera
dirigantur, et, per vafa exhalantia et
per ductus glandularum excretori-
os, in cavitatem inteftinorum emit-
tantur ; tormina, crebras dejedio-
nes, et caetera dyfenteriae fympto-
jnata afferunt. Quae horijm mor-
F 4 borum
*] 2 De caufa dyfenterme.
bornm affinitas et communis natu^
ra liquido apparet ex omnibus fere
quae de utravis novimus. Apparet
imprimis ex eo quod jam diduni
eft de facillima dyfenteriae conver-
fione in rheumatifmum ; quae fer€5
neceflario fieri debet et folet, ubi-
cunque dejediones dyfentericae pri-
\]s ceflaverint quam ex inteftinis
penitus eliminatus fuerit mucus ille
morbidus quo conftabant ; aut ubi
totius corporis habitus muco ifto
adeo copiofe perfufus flt, ut, fup-
prefia femel illa derivatione quae
ex inteftinis fiebat, alia quaedam
corporis pars eodem humore fupra
modum abundet. et inde male fe
j - ■
habeat. Sequitur praeterea eadem
concluflo, et quidem longe fortior
fit, ex allatis exemplis rheumatifmi
in dyfenteriam mutati. Eandem
porro confirmat multiplex obferva-
tio, qua conftat utrumque morbum
eadem anni tempeftate, et ob eas-
dem
L>e caujls dyfenteriae^ 75
dem coeli affediones, maxime vul-
garem fieri folere ; utrumque porro
in idem hominum genus atrociflime
faevire ; in nautas fcilicet, diuturnis
navigationibus perfundos.
■ »
QyiNiMo utrisque par medendi
ratio et plane confimilis convenit.
Dyfentericis enim quamvis, naturae
confilio, egeritur dejedionibus mor-
bida materies ; vidi tamen femel et
faepius ubi in dyfenteria recidiva fo-
lum emplaftrum veficatorium, inter
fc^ulas applicatum, et tormina et
muci ex alvo egeftionem fedaverit ;
cum interim ferum ex parte fubjec-
ta educeret, quod muci dyfente-
rici indolem planiflime refere-
bat; fpiflum nempe, glutinofum,
atque ita acre nt, dum amoto
emplaftro guttatim defluebat, cu-
tim irritaret, rubefaceret, corrode-
ret denique et exederet, eodem
plane modo quo mucus dyfenteri-
cus
74 -^^ caujis dy/eniertae.
cus inteftinorum tunicas nonnun-'
quam afficere folet : quod in rheu-
matifmo vehementiori fere folenne
eft, ubi veficatoria ad partem dolo-
re affed:am applicantur ; rarius ve-
ro in dyfenteria accidit, quoniam
ibi magna humorum aqueorum af-
fluentia diluitur et temperatur mu-
ci glutinofi acrimonia ; ita ut vix,
hifi in fummo morbi gradu, effec-
tus ifte in inteftinis obfervetur. Vbi
vero dy fenteria jam forte nimium
inveteraffet, et aeger ob dejectionum
crebritatem in extremum pene dif-
crimen addu^tus eflet; haud raro
jn ipfo curationis meae initio vefi-
catorium inter fcapulas applicari
praecepi ; cum eodem tempore ipe-
cacoanham^ modo fupra expofito,
darem. Quod nunquam non feli-
citer ceftit. Quicquid enim ifta ra-
tione edudum eft, inteftinorum af-
fedui detrahitur : adeo ut dyfenteriae
occurratur, medicinam ita faciendo
quaft
De caujis dyfenterlae, 75
quafi illa jam rheumatifmum in fe
Gontineret. Denique hancmorborum
iimilitudinem toties jam obfervavi
et perlpexi, ut dyfenteriam jamdu-^
dum pro rheumatifmo inteftinoruna
habeam ; minime quidem eodem
fenfu quo ^ Caelius Aurelianus hanc
appellationem dyfenteriae adhibet.
Apud eum enim rheumatifinus ni-
hil ahud quam humoris defluxio-'
nem fignificat. Nos vero, id voca-
bulum a doloribus artuum et muf-
culorum ad inteftina transferendo,
iimilem plane utriusque morbi cau-
fam et materiam efle contendimusy
a De morh. chron. Itb. iv. cap. 6.
CAPVT
*T
6 De a&iom ipecacoanhae
C A P V T QY A R T V M.
De aSiiom ipecacoanhae iti dyfen-'
tericos,
TN morbi curatione interpretanda,
-■■ praecipua efie debet ipecacoanhae
confi.deratio. Hujus vero efficacia
e duabus facultatibus pendere vide-
tur: primo nempe, quod alvum
folutiorem reddat, atque ita humO'
rem, quo morbus nafcebatur et quo
continetur, e corpore expellat; fe-
cundo vero, quod inteftinorum tu-
nicas relaxet, atque torminum vio-
lentiam infringat; unde doloris
maxima pars detrahitur, et adeo
tolerabilis fit morbus, ut plerumque
fine magna moleftia aeger expec-
tare poteft dum materiem morbi^
dam dcjediones e corpore penitus
egefierint. Hoc aut.m anodyni
medi-
in dyfenterkos, 77
medicamenti officium fumma cum
aegri incolumitate praeftat ipecaco'-
anha^ et nullo prorfus incommodo
fuperveniente : cum li opiatis eadem
res tentata eflet, fieri non poiTet
quin, ex eorum ufu tam frequen-
ter repetito et tam diu continuato,
ingens et non unius generis pericu-.
lum vitae et faluti hominis impen-
deret. Hujusmodi autem vim ul-*
lam antifpafmodicam ut ipecacoan-
hae competere credamus, novuni
forte quiddam et plerisque minus
probabile videbitur. Neutiquam
tamen fine idoneis rerum teilimo-
niis hancfententiamamplexi fumus.
Sumpta enim femel iterumve ipeca-
coanha^ fere femper lenior fit dolor
torminofus ; quanquam dejedionum
materies parum aut nihil de folita
acrimonia fua et afperitate remife-
rit; quam fentiunt adhuc inteftina,
dolore afFe<3:a quidem, non tamen,
ut prius, in fpafmos agitata et con-
ftridla*
^S Jbe aBione ipecacoanhad
llrida. Hoc autem non aliam ^t.-^
planationem admittit, nifi quod
medicamentum inteftinorum tuni-^
cas ita mulcet et relaxat, ut defcen-
dentis muci irritatio nequeat illas
in tormina contrahere. Eodem
pertinet fanguinis efFufio ab ipecaco-^
anha retardata et fupprefta: nam-
que alieniflima quidem ab illius
indole omnis eft aftringendi vis,
qua vulnerata vafculorum fanguine-
orum ofcula tam cito comprimere et
oecludere pollet. Sed cum virtus
ejus antifpafmodica tunicarum con-^
vulfiones jam impedierit et praever-
terit, non adeo agitantur illaej ne-
que adeo diftenduntur et compri-
muntur arteriae et venae minutae
quae fuper eas decurrunt.
QyiNETiAM aliis quoque indi-*
ciis fatis patet iftaec ipecacoanhae
antifpafmodica vis. Quid, quod
ipfa vomendi adio exinde aptiffime
ded uci
in dyfe?iferk6S. 79
<leducl poteft? Vomitionem enim
et oleum infert, et aqua tepida:
quaeiftam vim fine ulla controver-
fia poffident. Ipfo quoque opio^
cui fumma ineft relaxandi poteftas,
ventriculum nonnunquam ita fuiffe
affedum, haud dubie compertum
eft. Hoc tamen rarius accidit,
propterea quod fuccus ifte, dum ex
praefcriptis medicorum aegrotanti-
bus adhibetur, plerumque vel in w-
no albo liquatus eft, vel cum aro-
matibus, et iis quae ventriculum
confirmare pofTunt, conjundius.
Caeterum in omni naufea, ventrir
culi noftri fibras refolvi potius
quam contrahi, ipft fentimus." Ni-
mirum tunica ventriculi mufculofa
fibras habet nonnuUas quae os ejus
fuperius, fphinderis modo, muni-
unt j tum aHas etiam quae per ejus
longitudinem pylorum verfus ten-
dunt, et cibos deorfum in inteftina
trudunt. His autem et illis nimi-
um
8o D^ aSliom ipedacoanliae
um forte relaxatis, mufculi abdo*
hiinales, preilione fua, quicquid
ventriculus continet retrorfum a-
gunt in oefophagum : tum etiam
feptum tranfverfum, dum aer emit*
titur e thorace, afcendit; afcen-
fu ifto ventriculus furfum trahi-
tur ; et fit vomitio. Adeo Jt mi-
nime mirum videri debet, quod ipe^
cacoanhae^ vomitorio nempe certifli-
mo, vim relaxandi adfcribimus.
Eabem porro facultas in eo pef-
fpicitur, quod ipecacoanha cum opio
conjunda ad laxanda cutis univer-
fae vafcula omni alio medicamento
potioreft; et fudores blandiilimos
€t copiofiflimos movet. Id vero non.
ita vulgo notum eft, eandem quo-
que afthmatis fpafmodici remedi-
um ejGTe longe praeftantiffimum.
Scilicet ubi tanta contradio bron-
chia tenuit et membranaceas pul-
monum celiulas, ut nulla fere con-
cede-
in dyfenterkos» 8t
cederetur aeri ingreffio; et ubi
^pullum fuerat auxilium in venae
fedione, in emplaftris veficatoriis, ira
gummofis graveolentibus y m fi:illiticis^
in falibus vdatiltbusy in mofchoy in
camphora, in ipfo denique opio ', re-
petito tamen ipecacoanhae ufu, con-
tradionem illam faepius refolutam
vidi, atque adeo recuperatam foi-
randi libertatem et homines a pro-
pinqua morte ereptos, Sed de hac
re alias forfan erit opportunior di-
cendi locus.
E R R A T A.
*■ • ,.' l
Pag. Lin.
23. I !• ^r^ ille /(?^^ hlc
4ie II. />r^ Jgitur, lege enim '
;/>///. 18. po^/lcedky lnfe7'e haec-verta^ vePpdtius quI3
-jprimuni, aeger oellifle agnofcit,
48. 5. /»r^ deJ>itatOi /^^^ debilitato'|
54. 13. pro mofchum^ lege mofchus.
-^-
INDEX C APITVM.
Cap. I. De dyfenteria hijloria. i.
II. De dyfentericorum cura-
tione. 31.
III. De caufis dyfenteriae. 5 8,
IV. De aSiione ipecacoanhae
in dyjentericos, 76.
D
i
i
l
COUNTWAY UBRARY OF MEDICISE
RC
lUO
A35
RARE BOOKS DEPARTMENT
Open Library
